een incompetent gezicht

Jaren geleden vroeg de hoogleraar waarvoor ik toen werkte of ik zou willen promoveren. Dat leek me niks, want je ‘bindt’ jezelf vast aan je promotie-onderwerp. Terwijl er o zo verschrikkelijk veel ander leuks ook nog is en je levenstijd o zo kort. “Maar”, zo zei ik hem toen, “als er iets is dan is het de invloed van schoonheid. Ik ben wel geïntrigeerd door de invloed van uiterlijk op maatschappelijke kansen. Heeft die dame met door rook vergeeld haar evenveel kans als een zilvergrijze?” Ik ben nooit gepromoveerd. De onderzoeksvraag is overigens een paar jaar geleden wel degelijk beantwoord: ja, het maakt verschil.

Uiterlijk is belangrijker dan we toegeven. Mannen kijken uiteraard eerst naar borsten, ogen, benen, billen, haar, neus, het maakt niet uit. Mij is het namelijk nog nooit gelukt eerst de psyche of het Ik van iemand te zien. Wel het uiterlijk. De reden dat ik toen, en nog steeds, die vraag naar dat uiterlijk belangrijk vond, was dat we toen met een onderzoeksgroep onderzoek deden naar langdurige werkloosheid. Ik vroeg me af welke barrières werklozen moesten overwinnen. Eén daarvan, leek mij, kan best wel een uiterlijk zijn wat tegen je werkt.

Het is een moeilijk geval, ons uiterlijk. Een nors uiterlijk – het mijne, vind ik – kan snel worden geïnterpreteerd als chagrijnig, negatief, somber en weet ik wat. Niet dat ik een manisch optimist ben, maar pessimist? Nee, zeker niet. Dat een mooie man of een mooie vrouw het moeilijk kan hebben, geloof ik ook zo. Mooie mensen kúnnen niet slim zijn en slimme mensen niet mooi. Toch? Dat wordt nog eens versterkt doordat de meest mooie mensen modellen zijn en daarvan weten we toch dat die alleen maar móói moeten zijn, een mooi lichaam hebben. Toch?

Allochtone jongeren moeten twee keer zo hard hun best doen om een vergelijkbare maatschappelijke positie te bereiken als autochtone jongeren. Nou, dat geldt ook voor de minder mooie, de gemiddelde medemensen die moeten wedijveren met de ‘mooiste jongens en meisjes uit de klas of op het werk’. En dat zijn er veel, hoor. Geef me de vijf!

Nog steeds ben ik er van overtuigd dat uiterlijk een krachtig selectiemechanisme is. Die overtuiging is eigenlijk alleen maar gegroeid in de loop van de jaren. Niet alleen je fysiek doet ertoe; ook je stem en je geur. Een diepere stem blijkt vertrouwenwekkender dan een hoge, krakende. Eindelijk wordt duidelijk waarom in stripverhalen, films en romans de onbetrouwbare kantoorklerk vaak juist díe stem heeft (en daarmee volop het beeld bevestigt en versterkt). Het verklaart mogelijk ook waarom we de ‘burgemeestersstemmen’, zoals die van ene meneer Opstelten, zo lang voorzien van een ongevraagd toegevoegde betrouwbaarheid.

Maar wat beïnvloedt eigenlijk wat?

Mijn idee is dat het selectieproces zo subtiel is dat sommige uiterlijken op bepaalde niveaus kunnen komen, maar niet verder. Of: dat bepaalde posities uiterlijke kenmerken vereisen. Natuurlijke selectie, dus. Tot op zekere hoogte, want keihard werkt het niet. Daarvoor is de moderne mens te ver verwijderd geraakt van de dieren om dat pronkgedrag stevig in stand te houden.

Predestinatie – het is voorbestemd zo te zijn – geloof ik niet; wél dat je speelruimte beperkt is. Maar wat ik nog steeds het interessants vind, zijn onderzoeken als dit:
IMG_3556

Wat ik zo mis, is de oproep je bewúst te zijn van dit mechanisme. Je schakelt het niet uit. Net als ieder ander vooroordeel is het een flitsend snel mechanisme. Maar je kunt er wel heel bewust van proberen te zijn. Want laten we wél zijn: competentie en deskundigheid die zouden blijken uit de vorm van je gezícht?! Dan móet iemand zestig jaar geleden hebben geweten wat ik in die zestig jaar zou gaan doen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s