De betovering van de wereld

Die Entzauberung der Welt, de onttovering van de wereld; ken je die? Naast dat het een prachtige titel heeft, is het een concept wat me geregeld weer te binnen schiet. Het is gemunt door Max Weber – de man van, ondermeer, theorievorming over ‘bureaucratie’ – en richt zich op het verschijnsel van rationalisering. Ter verklaring van fenomenen worden steeds meer wetenschappelijke, empirische en rationele feiten gebruikt. Minder en minder worden natuurkrachten en hogere machten ingezet als verklaring.

Dat onweer geen woedende Donar is, zal inmiddels eenieder wel bekend zijn. Dat ons lichaam niet wordt geregeerd door lichaamssappen, ook. Feiten. Bewijzen. Onderzoek. Controleerbaarheid. Herhaalbaarheid. Aantallen. Dat, in essentie, is de kern van de onttovering. Kunnen verklaren en kunnen bewijzen, zijn tot heel grote goederen, misschien wel de grootste, uitgegroeid.

20130130-185203.jpg

Dat rationalisme is een groot goed. ‘Geloven in iets’ verhindert discussie, dialoog en soms ook zelfs gesprek. Geloof is immers irrationeel in zijn essentie. Rationalisme daarentegen maakt discussie mogelijk door feiten te presenteren en controle mogelijk te maken. Die houding wordt ons met de paplepel ingegoten. Als je het Wikipedia-lemma over Weber net hebt gelezen, heb je gezien dat daarin het woord ‘intellectualisme’ wordt gebruikt. Dat is niet voor niets: onze ‘afgod’ is intellect. Met dat rationaliseren ging een groeiende waardering voor intellectuele arbeid gepaard. Hoger en universitair onderwijs werden en zijn hoger gewaardeerd dan handenarbeid.

Die onttovering heeft ook andere gevolgen. Een onttoverde wereld is ook een saaie, weinig inspirerende wereld. Waar Webers rationalisering ‘doorslaat’, ontstaat daarnaast iets anders: discussies worden meer en meer veldslagen tussen legers feiten.

Maar ja, feiten. Wat zijn dat dan?

Zeker in het sociale leven zijn feiten niet zo eenduidig als het woord suggereert. Maar desalniettemin is het heden ten dage de normaalste zaak van de wereld dat ieder plan – liefst vóóraf – wordt beredeneerd, berekend en bewezen. Kolderiek als je je realiseert dat we niet alleen ín een dynamische omgeving leven, maar die dynamische omgeving ook zelf creëren en beïnvloeden. Kortom: wat vandaag wordt bedacht en doorgerekend, is vandaag alweer achterhaald. Daarmee rekening houden, is niet hetzelfde als afstand doen van ‘feiten’. Daarmee rekening houden, betekent erkenning van die dynamiek en onvoorspelbaarheid. Maar bovenal betekent dat het (her)introduceren van Het Verhaal, van de betovering van de wereld.

Mijn pleidooi is om het creativiteit- en energiedempende rationalisme te temperen en aan te vullen met betovering. Die twee hóren bij elkaar. De mensen met de grote verhalen – zijpad: grand theory – en de mensen die willen weten hoe dat dat werkt en welke bewijzen er zijn. Dat laatste is van belang.

Dat ‘bewijzen’ blijkt dodelijk.

Doordat steeds vaker wordt gewerkt met ‘empirisch onderbouwde argumenten’, zijn discussies merendeels verworden tot discussies tussen feitenverzamelaars. Wat verdwijnt, is de magie van het verhaal, de visie of de droom. Natuurlijk, die bestaan nog steeds, maar min of meer losgescheurd van elkaar. Zonder daar al teveel bij stil te staan, worden plannen en beleid gedomineerd door hun empirische grond; en we maken steeds ‘kleinere’ plannen en beleid waarbij je kleiner moet opvatten als gericht op single issues. Dat kan interessante gevolgen hebben in een situatie waarin onderlinge afhankelijkheden vanzelfsprekend zijn.

20130130-185152.jpg

Er zijn daarvan voorbeelden te over te vinden. Ik gaf kortgeleden een workshop (social media) aan een groep ouderen – 55plus – die zonder betaald werk waren komen te zitten. Wat dan opvalt, is de behoefte van al die mensen om weer aan de slag te gaan, maar ook dat er tal van onbedoelde blokkades bestaan om dat te doen. Want we hebben inmiddels een zo ragfijn net van regels ontwikkeld dat die (voor sommige groepen) contraproductief werken. Dan zít voor je een groep mensen met volop kennis en ervaring; die we zonder scrupules laten verdampen. En dan hebben we er nog niet eens over dat het over ménsen gaat.
Iets dergelijks kun je horen van communicatiemedewerkers. Die acteren in die dynamiek én worden geconfronteerd met veranderende ideeën. Vaag? Hoe omschrijf je dan de invloed van bijvoorbeeld social media op communicatie? Hoe bepaal je dan hoe groot de personele inzet moet zijn, als de kengetallen nog stammen uit een tijd waarin communicatie zenden was? Dat dus. Dan moet je wel bereid zijn te accepteren dat vanaf gisteren de communicatie-afdeling niet aan het eind van een proces staat, maar fier en bepalend aan het begin. Dát zijn de mensen die jouw gesprek gaan leiden. Dat zijn de mensen die jouw imago gaan bepalen. Dat zijn de mensen die het resultaat kunnen beïnvloeden.

Van mij mag je het labelen op alle manieren die jij mooi vindt, maar ik pleit ervoor dat er meer ruimte komt voor die verhalen, voor meer ruimte voor de professional, voor herwaardering van vakkundigheid, van de ambachtsman, voor het nemen van tijd om eens góed na te denken over de langetermijn gevolgen, de visie, de doelen. O, en over de positionering van menskracht: in een wereld waarin samenwerking aan belang wínt, heb je dan niet juist veel mensen nodig die juist dát kunnen in plaats van regels te handhaven?

Dan moet je, denk ik, wel met de nodige terughoudendheid kijken naar ‘feiten’. Die komen immers ook maar voort uit een interpretatie van de werkelijkheid. Met de herwaardering van vakmanschap krijg je in elk geval wel de betovering weer terug. De betovering die er ooit voor zorgde dat de vakman ‘op zijn klompen aanvoelde’ dat iets wel of niet ging werken. Toen het timmermansoog nog geen laserapparaat was.

Leve de betovering!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s