Spraak verwarrend

Praten is makkelijk. Maar als je iets zegt, moet je maar hopen dat de ontvangende partij je boodschap hóórt en ook nog op de door jou bedoelde wijze begrijpt. Soms is het allemaal toch ingewikkelder dan gedacht.

Vandaag gebeurde het ook weer een aantal keren: spraak verwarring tot spraakverwarring. Goed, ik mik alles nu even op een grote hoop, maar toch.
Wat ik maar wil zeggen, is dat wij mensen eigenlijk nooit iets doen zonder bedoeling. Voor de duidelijkheid zou het mooi zijn als we altijd transparant, helder en duidelijk zijn over die bedoelingen. Maar dat gaat niet werken. Sowieso kost het teveel tijd om alles expliciet te maken. Maar niet helemaal open zijn, heeft ook voordelen. Als je daarvan een mooi voorbeeld wilt zien, moet je vooral de film The Invention Of Lying (2009) gaan kijken. Ricky Gervais speelt daarin de hoofdrol: van iemand die, in een land waar niemand ooit liegt, per ongeluk een keer wél ‘liegt’. Wat zich dan ontspint, moet je zelf maar gaan zien. Wat ik er even uit wil lichten, is dat we in communicatie om allerlei redenen ‘leugentjes om bestwil’ móeten gebruiken, maar ook dat we vaker dan we denken heel impliciet een standpunt meegeven.

20120521-190942.jpg

In mijn jeugd had je nog gewoon negerzoenen – die ik, eerlijk gezegd, smerige dingen vond, net als spekkies. Politiek-correct bestaan die niet meer. Ze heten nu, schijnt, Buys Zoenen, Dickmann’s of Zoete Kussentjes te heten. De reden is dat met de naam negerzoen impliciet een discriminerende boodschap werd meegegeven. Daarin schúilt inderdaad een kern van waarheid.
Halverwege de helft van vorige eeuw ontstond een groeiende gevoeligheid voor impliciete boodschappen: steeds meer ‘-mannen’ werden ‘-mensen’ omdat veel functies door zowel mannen als vrouwen werden ingevuld. Waar. Maar het is ook een beweging die voorbij kan gaan aan betekenisverschillen. Een secretaris is iets anders dan een secretaresse.

Impliciet dragen we wel degelijk beelden over. En daar moet je je wel van bewust zijn.

Vandaag zag ik een mooie discussie voorbijkomen over de woordcombinatie ‘tweede scherm’. Daarmee wordt een mobiele app aangeduid die is gekoppeld aan een televisieprogramma. Je kunt dus live meediscussiëren, commentaar geven of extra achtergrondinformatie bekijken.
Het gesprek tussen de twee heren is echter ook tekenend voor dat meeliften. Want: is zo’n app nu een uiting van omroepen die de computer zien als verlengstuk van de tv? Twééde scherm, ná een eerste scherm. Of maakt het niet uit hoe je het noemt?

Ik denk dat de angel vooral in het rangtelwoord zit. Doordat de app wordt gedefinieerd als ‘tweede’ wordt hij automatisch als afhankelijke, lagere in hiërarchie gezien. De tweede auto – nee, wij hebben die niet – is vaak ook ‘het boodschappenautootje’ (verkleinwoord)!). Het tweede huis – ook dat hebben wij niet – is vaak een ‘vakantiewoning’.
Een tweede scherm wekt naar mijn indruk bij de meeste mensen dan ook het gevoel op een app te gebruiken die is tóegevoegd aan het eerste, de tv. En dat dús die tv leidend is.
Maar dat kun je ook anders zien. De activiteit op en door de app is dat waar het mensen om gaat. En de tv biedt eigenlijk niet veel meer dan ‘domme’ plaatjes en geluiden om over te praten.
Voorlopig is die strijd, taalkundig en technisch, nog niet gestreden. En ontstaan er mooie nieuwe vormen, vooral op het Internet.

Persoonlijk denk ik dat je niet al te krampachtig moet doen over taal. Zwarte Piet verbannen omdat het bestaan ervan beeldvorming van een zwarte medemens als minderwaardig in stand houdt, is vast deels waar. Aan de andere kant verliezen woorden uiteindelijke die oorspronkelijke connotatie en blijven ze bestaan als begrip. Ik denk dat een neerlandicus hier tal van voorbeelden uit de ‘rijke Hollandse zeevaarthistorie’ kan opsommen; een historie van kapers.
Toch moet je waakzaam zijn. Maar dan denk ik vooral aan waakzaam met betrekking tot je eigen gedrag. Als we de negerzoen als woord verbannen en onderwijl als zotten discrimineren, dan dien je je af te vragen wat je nu eigenlijk bereikte, of dat je het probleem als het spreekwoordelijk vuil onder het kleed liet verdwijnen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s